شکی نیست که پس از رسول خدا (ص) در بین امت، اختلافاتی به وجود آمد و امت اسلامی به چندین گروه و دسته تقسیم شدند. اما نباید با دیدن اختلافات پیش آمده، تصور کنیم که پیامبر (ص) اقدامات لازم برای جلوگیری از تفرقه را انجام نداده اند. و در این خصوص توجه به چند نکته لازم است.
1- جامعه انسانی، جامعه ای مختار است و بنا نبوده و نیست که با جبر حتما آن ها را در یک مسیر مشخص قرار داد. و الا پیش از آنکه رسول خدا (ص) بخواهد ملت را مجبور به پیروی از طریقه خاصی بکند، خدای متعال باید چنین می کرد و همگان را مجبور به اطاعت خود می کرد. در حالی که خدای متعال اعلام نموده که چنین اراده ای ندارد و از رسول (ص) نیز خواسته است که در مقابل کفرهای جامعه خود را به زحمت نیفکند:
«لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ أَلاَّ یَکُونُوا مُؤْمِنینَ * إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعینَ[شعراء/3-4] گویى مى خواهى جان خود را از شدّت اندوه از دست دهى بخاطر اینکه آنها ایمان نمى آورند! اگر بخواهیم از آسمان نشانه اى (برهانى الزام آور یا عذابى خوارکننده) بر آنها فرو مى فرستیم تا گردنهاى آنها در برابر آن (به اجبار) خاضع گردد.»
2- انسان دو جنبه وجودی مختلف دارد. که ما معمولا از یک جهت آن غفلت می کنیم و تصور می کنیم اگر انسان با عقلش مساله ای را بفهمد، مطابق آن عمل خواهد کرد. در حالی که انسان در بسیاری از مواقع به جای اطاعت از عقل، به دنبال خواسته ها و گرایش هایی به راه می افتد که عقل هرگز آن ها را تائید نکرده است! مثل آنکه افراد سیگاری می فهمند که سیگار چیز خوبی نیست، اما از کشیدن آن دست بر نمی دارند! یا ما می دانیم که فلان غذا برای سلامتی ما مضر است، اما از خوردن آن دست نمی کشیم. از همین رو خدای متعال اکثریت را مذمت کرده است، چرا که اکثر مردم، عقل را در وجود خویش حاکم نکرده اند و بیشتر به سراغ شهوات خویش می روند:
«بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ[عنکبوت/63] بلکه بیشتر آنان نمى اندیشند.»
بنابر دو نکته ذکر شده باید توجه نمود که وجود اختلاف در امت رسول الله (ص) به معنای عدم اقدامات لازم از سوی رسول الله (ص) نیست. بلکه این امر را می توان در علل و عوامل دیگری یافت.
و با این نگاه باید دقت کنیم که این اختلافات منحصر به پس از رسول الله (ص) نبوده است! بلکه در زمان حیات خود ایشان نیز وجود داشته است. و همان انحراف از خط اصلی، با مرور زمان، شکاف عمیق تری را حاصل نموده است.
«وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئا[آل عمران/144] محمد (ص) فقط فرستاده خداست و پیش از او، فرستادگان دیگرى نیز بودند آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود، شما به عقب برمى گردید؟ (و اسلام را رها کرده به دوران جاهلیّت و کفر بازگشت خواهید نمود؟) و هر کس به عقب باز گردد، هرگز به خدا ضررى نمى زند.»
آیا آن روزی که رسول الله (ص) برای بیان دستورات الهی، خویش را در خطر می دید دلیل واضحی نیست برای آنکه دریابیم ریشه اختلافات و چند دستگی ها در کجا بوده است؟
«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ[مائده/67] اى پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملًا (به مردم) برسان! و اگر نکنى، رسالت او را انجام نداده اى! خداوند تو را از (خطرات احتمالى) مردم، نگاه مى دارد.»
بنابراین از وجود اختلافات نمی توان چنین نتیجه ای گرفت که رسول الله (ص) مسائل را به طور کامل بیان نکرده است. از سویی نیز دلایل فراوانی وجود دارد که علت اختلافات در نافرمانی ها و تمردهای بعضی از ملت مسلمان بوده است. چنانکه در دلسوزی رسول الله (ص) و تلاش بی وقفه او برای دین الهی، جای شک و تردید نیست کما اینکه این مطلب در آیه سوم سوره شعراء، مورد اشاره قرار گرفته است.
سلام مولای من
امشب خواب را از چشمان خواب آلود و غافل سر ربودی و دلم را مملو از یاد و عشق و آن رخسار چون ماه و آن قامت استوارت نمودی .خواستم خودم را به خواب بزنم اما نگاه شوخت دلم را بیدار کرد و اکنون نمی دانم تا چه زمانی با یاد رخت دلم بیقراری میکند و به کدام سمت و سو خودش را با تو سرگرم می کند.پیر من ُ تمام من از آن توست .مرا از میان خودمان بردار و رخ بنما .برمن ُهمان گونه که سزاوار کرمت است طلوع کن .
می دانم من تمام تورا دارم و شاید تو هنوز هم مرا تام نداری !
بیا و ستار شو و بگذر. بگذار من در تو محو شوم و جلوه ای شوم از ذات باقی و نورانیت.
در گذر ُ از من در گذر .مرا به وصل برسان .بس است دیگر رو گرفتن از من فنا شده در خودم.
ببخش که حتی در این زمزمه های عاشقانه ام هم ُ دست از گفتن «من » بر نمی دارم .چه کنم این زمین خورده ی ناسوتی با همین «من» هاست که به سویت تضرع و زاری می کند.
مرا دریاب ای (پیر شوخ و مست من)
...مواظب باشید لب تیغ تیز است و حد و حساب ندارد . هیچ موقع بر فکر و ذکر و طاعت خود مغرور نشوید ، این غرور و تکبر شیطانی است و اگر نفس اماره غلبه کند هر چقدر با قرآن و حدیث و ذکر و چرخش و الله گویان باشیم فایده ندارد.